Suyuqliklarni aralashtirishda ishlatiladigan sharnirli mufta zvenolarining harakat qonunini aniqlash | Статья в журнале «Молодой ученый»

Отправьте статью сегодня! Журнал выйдет 7 ноября, печатный экземпляр отправим 11 ноября.

Опубликовать статью в журнале

Авторы: ,

Рубрика: Молодой ученый O'zbekiston

Опубликовано в Молодой учёный №38 (328) сентябрь 2020 г.

Дата публикации: 21.09.2020

Статья просмотрена: < 10 раз

Библиографическое описание:

Тошов, Б. Р. Suyuqliklarni aralashtirishda ishlatiladigan sharnirli mufta zvenolarining harakat qonunini aniqlash / Б. Р. Тошов, Ш. Г. Хамроев. — Текст : непосредственный // Молодой ученый. — 2020. — № 38 (328). — С. 219-226. — URL: https://moluch.ru/archive/328/73701/ (дата обращения: 25.10.2020).



Ushbu maqolada suyuqliklarni aralashtirish qurilmasi uchun yaratilgan “Sharnirli mufta” nomli mexanizmning strukturaviy sxemasi keltirilgan va uning modeli yaratilgan, mexanizmni ishga layoqatliligi, zvenolarining harakatlana olish qobiliyati borligi ko`rsatilgan, uning kirish va chiqish zvenolarining harakat qonuni tajriba yo`li bilan aniqlangan. Topilgan harakat qonunlarini ifodalovchi korrelyatsiya koeffitsienti corr=0,99 bo`lgan regressiya ifodasi hamda kirish va chiqish zvenolarining burchak tezligi, harakatni uzatish nisbati Mathcad dasturi yordamida hisoblangan.

Tayanch iboralar: sharnirli mufta, tuzilish sxemasi, mexanizm modeli, kirish va chiqish zvenolari, harakat qonuni, regressiya, burchak tezlik, harakatni uzatish nisbati.

В данной статье представлена структурная схема механизма под названием «шарнирная муфта», предназначенная для устройства смешивания жидкостей, и создана его модель, показано работаспособности, проворачиваемости звеньев mеханизма, закон движения входного и выходного звеньев модели определен экспериментально. Выражение регрессии с коэффициентом корреляции corr=0,99, представляющее найденные законы движения, а также угловая скорость входного и выходного звеньев, коэффициент передачи движения рассчитаны с помощью программы Mathcad.

Ключевые слова: шарнирная муфта, структурная схема, модель механизма, входной и выходной звено, закон движения, регрессия, угловой скорость, передаточная отношения движения.

Aralashtirish issiqlik va massa almashish bilan bog‘liq jarayonlarni jadallashtiradi. Zamonaviy texnologiyalar amaliyotida qo‘llaniladigan, suyuqlik muhitida kechadigan va ko‘p tarqalgan (qizdirish va sovutish, eritish, kristallash, ekstraksiya, absorbsiya, elektroliz, kimyoviy geterogenli reaksiyalar) jarayonlardagi aralashtirish, ishlab chiqarishning turli sohalaridagi texnologik jarayonlarni intensifikatsiya qilish (tezlashtirish, kuchaytirish)ning eng samarador usullaridan biri hisoblanadi. Shuningdek, oziq-ovqat va dorivor mahsulotlarni olishda, qishloq xo‘jaligida ishlatiladigan kerakli tarkibdagi dorilarni, kormikormalarni tayyorlashda, kimyo va mikrobioligiya sohasida turli mahsulotlarni va suvni tozalash bilan bog‘liq bo‘lgan ko‘p sonli jarayonlarda, metallurgiyada konchilik ma’danlaridan qimmatbaho metallarni ajratib olish uchun tog‘ jinslarni qayta ishlashda, po‘lat va quymalarni o‘rnini bosuvchi metall bo‘lmagan zamonaviy materiallarni tayyorlashda, mudofa sanoatida ishlatiladigan moddalarni olishda, uzluksiz ishlovchi quyma mashinalarida olingan po‘latlarda kristallanish, siqilish va ajralish tabiatidagi nuqsonlarni oldini olish uchun quyma po‘latda va boshqalarda aralashtirish jarayoni qo‘llaniladi.

Aralashtirish bo‘yicha 2015 yilda Sankt-Peterburgda Yevropaning “Mixing-15” nomli 15-konferensiyasida, keyingi 20 yilda jarayonni tajriba va hisoblash usullari juda katta o‘zgarishlarga ega bo‘lganligi ta’kidlandi. Shu davr ichida suyuqlikka energiya berib aralashtiradigan qurilmalardagi oqim tuzilishini o‘rganishda vizual aniqlashning miqdoriy usullaridan biri bo‘lmish, hisoblash gidromexanikasi zamonaviy tadqiqotning asosiy quroli sifatida namoyon bo‘ldi. 2018 yilda V. M. Barabash, R. M. Abiev va N. N. Kulovlar tomonidan aralashtirish nazariyasi va amaliyoti bo‘yicha 97 ta maqola va monografiyalar ko‘rib chiqilgan va sharhlangan. Unda [1] jarayonni intensifikatsiya qilish uchun aralashtirishning turli (mexanik, pnevmatik, struyali, tebranishli, magnitli va boshqa) usullaridan foydalanilganligi keltirilgan. Tahlillarning ko‘rsatishicha bu usullardan eng ko‘p tarqalgani mexanik aralashtirish bo‘lib, asosiy jarayon apparatining ishchi sohasi (suyuqlik)da aylanma harakat beruvchi meshalka yordamida amalga oshiriladi va u konstruksiyasining nisbatan sodda (motor-reduktor-elektrodvigatelь, tayanch, manjet, val va meshalka), energetik va iqtisodiy samarador, ishlatish va texnik xizmat ko‘rsatish oson ekanligi bilan boshqa usullardan ajralib turadi va qo‘llanishi bo‘yicha mavjudlarining 95 % i tashkil etadi.

Hozirgi kungacha ishlab chiqarishda qo‘llaniladigan aralashtirish qurilmalari sanoat korxonalari talab etadigan texnologik parametrlarni har doim ham to‘liq ta’minlay olmayapti. Bunday bo‘lishiga quyidagilarni sabab deb ko‘rsatish mumkin:

  1. Aralashtirish jarayoning murakkabligi;
  2. Aralashtirish qurilmasining ishchi sohasida bo‘ladigan jarayon va hodisalarni hosil bo‘lish mexanizmini fizik tahlil qilish qiyinligi;
  3. Jarayondagi harakat parametrlarini aniqlash uchun ishonchli o‘lchov texnikasining yo‘qligi.

Bular esa sanoatda qo‘llaniladigan aralashtirish qurilmalarini loyihalash va tayyorlashda katta xatoliklarga yo‘l qo‘yilganligiga olib keladi.

Odatda mavjud aralashtirgichlarning juda ko‘pi statsionar rejimda ishlaydi [2] ya’ni mexanizmning ishchi bo‘g‘ini o‘zgarmas burchak tezlik bilan aylanma harakat qiluvchi parrakdan iborat bo‘ladi. Parrak o‘z navbatida aylanma harakatlanib aralashtirilishi kerak bo‘lgan muhitga (suyuqlik+qattiq zarrachaga) ta’sir etadi. Bu ta’sir natijasida suyuqlik harakatga keladi, aralashish intensivligi aralashtirgichning ishchi bo‘g‘ini atrofida yuqori bo‘lib undan uzoqlashgan sari kamayib boradi, lekin u solingan idishning shunday sohalari mavjud bo‘ladiki, u joyda suyuqlik tezligi juda kichik yoki nolga teng bo‘lishi natijasida aralashish jarayoni kechmaydi, aks holda ajralish jarayoni hosil bo‘ladi. Tayyorlanayotgan aralashmaning bir jinslilik darajasi yo‘qoladi, kerakli konsentratsiyadagi aralashma tayyorlash vaqti uzayadi, ko‘p energiya sarflanadi. Bundan tashqari aralashtirilayotgan muhitning tezligi ma’lum vaqtdan keyin ishchi bo‘g‘inning tezligi bilan bir xil bo‘lib ular orasidagi nisbiy harakat yo‘qoladi, natijada suyuqlik bir maromda harakatlanib, aralashmani tashkil etuvchi zarrachalar harakatdan ajralishi (xuddi uzoq yo‘lda bir maromda harakatlanayotgan mashinadagi haydovchining holatiga o‘xshab, oniy uxlab qolishi) va cho‘kindi holiga kelishi kuzatiladi. Yuqoridagilar hozirgi kunda aralashtirish jarayonining asosiy muammolaridan biri hisoblanadi. Agar, aralashtirgichga o‘zgaruvchan aylanma harakat berilsa, aralashtirish jarayoni jadallashadi, zarrachalar oniy vaqtda suyuqlik harakatiga nisbatan tezlashib yoki sekinlashib turbulent harakatda bo‘ladi. Yanayam oddiyroq qilib aytganda aralashtirilishi kerak bo‘lgan suyuqlikka o‘zgaruvchan kinematik parametrli, ya’ni murakkab harakat berilsa muammolar o‘z-o‘zidan echila boshlaydi. Bu jarayonni turli usulda bajarsa bo‘ladi. Keyingi vaqtlarda aralashtirish jarayonini intensifikatsiya qilish uchun ishchi organlari va aralashma solingan idishlari murakkab, o‘zgaruvchan burchak tezlikli, notekis murakkab harakatlar hosil qiluvchi qurilmalardan [2] foydalana boshladilar. Bunday harakatlarni hosil qilish uchun dunyoda birinchi bo‘lib Qozon davlat agrar universiteti olimlari tomonidan Bennet fazoviy mexanizmi modeli yoki uning bazasida yaratilgan qurilmalar ustida olib borilgan tadqiqotlar natijasida ishlab chiqarishga qo‘llanila boshlangan [3]. Biroq mavjud mexanizmlarning konstruksiyalari murakkab tuzilishga ega va bir nechta yuritgichlar yordamida harakatlanadi, tarkibida sharli sharnirlar bo‘lganligi uchun ularni ishlash muddati qisqa. Bundan tashqari aralashish jarayoni ustida olib borilgan tadqiqotlarning kamligi sababli, yaratilgan qurilmalarning fazoviy guruhlari o‘rganilmagan va sinflarga ajratish nazarisi mavjud emasligi sababli aralashtirgich yaratish nazariyasi ishlab chiqilmagan. Aralashtirgich sifatida fazoviy mexanizmlardan foydalanishning qiyinchiliklaridan biri ularni modelini yaratish, ishlab chiqarishga qo‘llashni murakkabligidir. Bunga misol sifatida eramizdan 250 yil oldin Egipetlik olim Filon “Mexanika” nomli kitobda aylanma sharnirlarining o‘qlari bir nuqtada kesishuvchi sferik fazoviy to‘rt bo‘g‘inli mexanizmni nazariy jihatdan ishlab chiqdi. 1800 yildan keyin italiyalik matematik, filisof va vrach Djerolama Kardano bu mexanizmni yaratdi va dengiz kompaslarni o‘rnatish uchun ishlatdi (hozirgi kun bilan aytganda yaratilgan mexanizmni ishlab chiqarishga tadbiq qildi). Hozirgi kunda bu sferik sharnirli mexanizm barcha avtomobillarni konstruksiyasida uzatma sifatida muvofaqiyatli ishlatilmoqda. Yana boshqa misol sifatida aylanma sharniri faqatssilindrik bo‘lgan, o‘qlari kesishmaydigan va parallel bo‘lmagan to‘rt bo‘g‘inli fazoviy mexanizm 1903 yilda Angliyalik matematik Bennett tomonidan nazariy ishlab chiqildi, lekin modelini yaratolmaganligi uchun uni ishlashiga o‘zi ham ishonmagan. Bu maqola juda ko‘p chet ellik va mahalliy olimlarni qiziqtirdi, shunga o‘xshagan besh va olti bo‘g‘inli fazoviy mexanizmlar geometriya nuqtai nazaridan ishlandi, lekin modeli yaratilmadi. Faqatgina 75 yildan keyingina Qozon maktabining professorlari B. V. SHitikov va P. G. Mudrovlar bu fazoviy mexanizmni modelini va ishlab chiqarish namunasini yaratishga sazovor bo‘ldilar [2, 3]. Bu aytilganlar fazoviy mexanizmlarni ishlab chiqarishga qo‘llash anchagina murakkab ekanligidan dalolat beradi.

Maqsadimiz yaratilayotgan mexanizm suyuqlikka mavjud mexanik meshalkalarga o‘xshab gorizontal va unga parallel tekisliklarda ta’sir etsin, bundan tashqari vertikal teksliklarda ham aralashtirsin. Biz taklif etayotgan “Sharnirli mufta” [4] nomli mexanizm maqsadimizga erishishning uslublaridan biri hisoblanadi. Mexanizmning tuzilish sxemasi 1. a -rasmda keltirilgan.

Qurilma yetakchi va ergashuvchi yarim muftadan iborat bo‘lib, ular bir-biri bilan, orasida joylashgan, o‘qlari kesishadigan porshen-silindr ko‘rinishidagi teleskopik shatunlar orqali bog‘langan. Yarim muftalarning har biri sharnir ko‘rinishida ulangan vilka va ilgakdan iborat bo‘lib, har bir shatun esa sharnir ko‘rinishida bitta uchi bilan birinchi yarim muftaning ilgagi bilan, ikkinchi uchi bilan esa boshqa yarim muftaning ilgagi bilan bog‘langan. Shatunlarning tashqi qismlarida teshik 10 ochilgan.

1-rasm. Sharnirli muftaning strukturaviy sxemasi ( a ) va modeli (b): 1, 2 — yetakchi va ergashuvchi yarim muftalar; 3-vilka; 4-halqa; 5, 6-teleskopik shatunning tashqi va ichki (silindr va porshen) qismlari, 7, 8-silindrik sharnirlar, 9-sharnirlar o‘qi, 10-silindrga ochilgan teshik, 11-meshalkaning parraklari, 12-aralashishi kerak bo‘lgan suyuqlik solinganssilindrik idish

Tashqi 5 va ichki 6 qismlardan iborat teleskopik shatun porshen-silindrga o‘xshab ishlab yetakchi yarim muftadan aylanma harakatni ergashuvchi yarim muftaga uzatadi. Yetakchi yarim mufta etaklanuvchi yarim muftaga nisbatan l uzunlikdagi radial ko‘chish (ekssessa)ga ega. Vilka 3 va halqa 4 bir-biri bilan, o‘qi vilkaning aylanish o‘qiga perpendikulyar sharnir 9 orqali bog‘langan. Teleskopik shatunning tashqi 5 va ichki 6 qismlari halqa 4 ga mos keladigan, o‘qlari bir-biriga parallel va vilka 3 va sharnir 9 o‘qiga perpendikulyar qilib o‘rnatilgan. Teleskopik shatunlar yuradigan yo‘li (silindr) 5 ning halqaga bog‘lanadigan mos sharnirlariga yaqin joyiga teshik 10 o‘rnatilgan. Bu sharnirli mufta aralashishi kerak bo‘lgan suyuqlik bilan to‘ldirilgan silindrik idishga o‘rnatiladi. Mufta ishlash davomida yetaklovchi yarim muftadagi aylanma harakat, tashqi 5 va ichki 6 qismlari mavjud, o‘qlari bir-biri bilan burchak ostida kesishadigan ikkita teleskopik shatun orqali yetaklanuvchi yarim mufta 2 ga uzatiladi. Yetaklanuvchi yarim mufta gorizontal va unga parallel tekisliklardagi suyuqliklarga aylanma harakat berib, ularni shu tekisliklarda aralashtiradi. Teleskopik shatun esa silindr ko‘rinishidagi murakkab harakatga ishtirok etayotgan tashqi 5 qism bo‘ylab ilgarilanma-qaytma harakat qilib teshik 10 orqali suyuqlikni so‘rib va puflab vertikal tekislikda uni aralashtiradi. Natijada suyuqlik ham gorizontal, ham vertikal tekisliklarda aralashadi. Bu esa aralashtirilayotgan suyuqlikni cho‘kindisiz bo‘lishiga va bir xil konsentratsiyali aralashma hosil bo‘lishiga olib keladi. Bu mexanizm boshqa mexanizmlardan farq qilib suyuqlikka harakat beruvchi ikkita chiqish zvenosiga ega, ulardan birinchisi etaklanuvchi yarim mufta, ikkinchisi esa suyuqlikni so‘rib olish va puflash qobiliyatiga ega bo‘lgan ichki bo‘g‘in — teleskopik shatun va uning yuradigan yo‘li hisoblanadi.

Mashina va mexanizmlarga bag‘ishlangan ilmiy va o‘quv adabiyotlarni tahlili shuni ko‘rsatdiki, juda ko‘p adabiyotlar va monografiyalar kirish bo‘g‘ini tashqi bo‘lgan va uni harakatga keltiruvchi umumlashgan kuch harakatlanuvchi bo‘g‘in va tayanchga qo‘yilgan tekis bir harakatli mexanizmlarga bag‘ishlangan. Zamonaviy mashinasozlik oldida yuqori ishonchlikni, aniqlikni va unumdorlikni ta’minlaydigan ko‘p funksiyali mashina yaratish qo‘yilgan. Kirish bo’g‘ini ichki bo‘lgan mexanizmlarda umumlashgan kuch uning harakatlanuvchi bo’g‘iniga qo‘yiladi va mashinasozlik talab etayotgan parametrlarni tabiiy ravishda ancha oshiradi. Bu mexanizmlar hozirgi kunda yuk ko‘taruvchi va tashuvchi, yer qazuvchi-haydovchi, burg‘ulash, qoziq qoquvchi, yo‘l-transport va qurilish mashinalarida, hamda sanoat robotlari va tibbiyotda ishlatila boshlandi [5].

Taklif etilayotgan sharnirli mufta [4] nomli mexanizm fazoviy bo‘lib, uni qanchalik samara bilan ishlashini bilishimiz, kinematikasini tadqiq qilishimiz uchun uning modeli yaratildi (1.b-rasm). Fazoviy mexanizmlarni strukturasi [6], kinamatikasi [7] o‘rganilganda shatunning burchak tezligi va burchak tezlanishi uchun topilgan tenglama universal ekanligi va birlamchi mexanizm uchun turli strukturaviy parametdagi shatun uchun qo‘llash mumkinligi ko‘rsatilgan. Yaratilgan yangi mexanizmni vizual tadqiq qilishni yoki uning mustahkamligini, harakatlana olish qobiliyatini, uni tashkil etuvchi bo‘g‘inlarining harakatchanligini va kinematikasini juda ko‘p hollarda mexanizmning modelida o‘rganiladi [8, 9, 10]. Mexanizmni kinematik tahlil qilish, uning kirish va chiqish yarim muftalarini, teleskopik shatunning harakat qonunlarini aniqlash, uning nimalarga qodir ekanligini ko‘rsatuvchi parametrlar majmuasiga kiradi. Bu parametrlarni aniqlashning juda ko‘p usullari mavjud bo‘lib, eng ko‘p tarqalgani grafik, graf analitik, analitik va eksperimental usullardir. Birinchi uchta usulda mexanizmning kinematik sxemasidan foydalaniladi. Bizlar eksperimental tadqiqot usulidan foydalandik. Metodologik nuqtai nazardan eksperiment ilmiy-tadqiqotni sust faoliyatdan faol faoliyatga o‘tishini ta’minlaydi. Eksperimentlar tabiiy va sun’iy bo‘lishi mumkin. Tabiiy eksperimentlar ishlab chiqarish, turmush va h. k.larda ijtimoiy hodisalarni o‘rganish maqsadida o‘tkaziladi. Sun’iy eksperimentlar esa texnika va boshqa fanlarda keng qo‘llaniladi. O‘rganilayotgan obyekt yoki jarayon modelining xususiyatiga, eksperimentlarni tanlash va o‘tkazishga bog‘liq holda ular laboratoriya va ishlab chiqarish turiga bo‘linadi. Laboratoriya eksperimentlari maxsus modellashtiruvchi qurilma va stendlarda namunaviy asboblar va tegishli apparatlar yordamida o‘tkaziladi. Eksperimentda ob’ektni o‘rganish sharoitini o‘zgartirish, uni sof xolda bajarish, qaytarish, xamda soddalashtirilgan, kichiklashtirilgan modellarda o‘rganish mumkin.

Yuqoridagilarni hisobga olib 1.b-rasmda keltirilgan mexanizmning modeli yaratildi va tajriba o‘tkazildi. Mexanizmda etakchi va etaklanuvchi yarim muftalar o‘qlari orasidagi radial ko‘chish (ekssessa) uzunligini o‘zgaruvchan ( ) qilib tayyorlangan. Bu esa muftalar o‘qlari orasidagi masofa l ekssessa qiymatining o‘sib borishi bilan teleskopik shatunning ham yuradigan yo‘li kattalashib boradi. Natijada kirish va chiqish bo‘g‘inlar burchak tezliklari orasida farq paydo bo‘ladi. Bu farqning qaysi qonuniyat bilan o‘zgarib borishini bilish ham mexanizmni qobiliyatini aniqlaydigan ko‘rsatkichlardan biri hisoblanadi.

Kirish yarim muftasi bog‘langan dvigatelning aylanishlar soni n=14 ayl/min. Kirish va chiqish bo‘g‘inlari bo‘lmish yarim muftalar gorizontal tekislikda aylanma harakatlanadi. Ularning harakat qonunlarini o‘lchash uchun kirish bo‘g‘ini har 10 o ga yaqin burchaklarga burilganda chiqish bo‘g‘inini qancha burchakka burilganini graduslarda va teleskopik shatunning qancha yo‘l yurganini mm. larda o‘lchab bordik. O‘lchash ishlari 3 marta qaytarilib olib borildi. Buning uchun kirish va chiqish bo‘g‘inlarining o‘qlari o‘rnatilgan devorlarga aniqligi 1 o gacha bo‘lgan 360 o li transportirlarni mahkamlab qo‘ydik. Olingan natijalar daftarga tushirib borildi. Kirish bo‘g‘inini bir marta aylanishi uchun ketgan vaqtni bilgan holda bo‘g‘inlarining burilish burchagini vaqtga bog‘lab hisobladik. Tajriba davomida yetakchi yarim mufta bilan yetaklanuvchi yarim mufta o‘qlari orasidagi radial ko‘chish (ekssesa) l =20 mm uzunlikda saqlandi. Kirish va chiqish bo‘g‘inlarining burilish burchagining vaqt bo‘yicha o‘zgarib borishi 2 va 3 rasmda keltirilgan, bunda φ 1 va φ 2 — mos ravishda kirish va chiqish bo‘g‘inlarining burilish burchaklari, graduslarda; t — bo‘g‘inlarning burchakka burilishi uchun ketgan vaqt, sek. Bu maqolada kirish va chiqish bo‘g‘inlardagi tajriba natijalari keltirilgan.

Eksperiment natijalarini grafik ko‘rinishda tasvirlash, uning matematik ifodasini aniqlash tadqiq etilayotgan jarayonning fizik mohiyatini yaxshiroq tushunishga imkon yaratadi. Bu esa matematik hisoblashlarni taqozo etadi. Bugunki kunda zamonaviy kompyuter matematikasi, kompyuter texnologiyalar barcha soha va kasb-korlarning ajralmas qismiga aylandi, ya’ni matematik hisoblashlarni avtomatlashtirish uchun butun bir birlashtirilgan dasturiy tizimlar [11, 12, 13] paketlarini taqdim etdi. Bu tizimlar ichida Mathcad [11, 12] oddiy, yetarlicha qayta ishlangan va tekshirilgan matematik hisoblashlar tizimidir. U o‘z ichiga ko‘p yillar mobaynidagi matematikaning rivojlanishi natijasidagi yig‘ilgan tajribalar, qoidalar va matematik hisoblash usullarini olgan. Shu sababli eksperiment natijalarini grafik tasvirlash, kirish va chiqish bo‘g‘inlarini vaqtga funksional bog‘liqlikni algebraik ifodasini aniqlash maqsadida Mathcad paketidan foydalandik.

Mathcad paketi muxandislik hisob ishlari bajarish uchun dasturiy vosita bo‘lib, uning yordamida o‘zgaruvchi va o‘zgarmas parametrli algebraik va differensial tenglamalarni echish, funksiyalarni tahlil qilish, ularning ekstremumlarini izlash, topilgan echimlarni tahlil qilish uchun jadvallar va grafiklar qurish imkoniyatiga ega. Mathcad da diskret o‘zgaruvchi paydo bo‘lishi bilan bir vaqtning o‘zida o‘zgaruvchining qiymatlari uchun funksiyalarning qiymatlarini topishga va olingan natijalar asosida dasturlash operatorlaridan foydalanmasdan jadval va grafiklar qurish imkoni yaratildi. Diskret o‘zgaruvchilar deganda sikl operatori tushuniladi. Bunday o‘zgaruvchilar ma’lum qadam bilan o‘suvchi yoki kamayuvchi sonlarni ketma-ket qabul qila oladi. Eksperiment natijalari (massivlari) bir yoki bir nechta diskret o‘zgaruvchilardan va ularni funksiyasidan iborat bo‘ladi. Mathcad da massiv tuzish uchun ishlatiladigan Matrix panelining muloqot oynasidan ustun va satr sonlarini kiritib massiv shablonini olib undagi har bir bo‘sh joy eksperiment natijalarining diskret qiymatlari bilan to‘ldiramiz. U qator ko‘rinishidagi matritsa shaklini oladi. Endi ularni grafik ko‘rinishda tasvirlash uchun paketdagi Graph panelidan x-u Plot tugmasini bosib, hosil bo‘lgan ikki o‘lchovli grafik shablonining abssissa o‘qiga vaqtni t nomi va ordinata o‘qiga esa kirish va chiqish bo‘g‘inlari burilish burchagi φ 1 1 (t) va φ 2 2 (t) nomlari joylashtiriladi. Natijada bu bog‘lanishlar grafik ko‘rinishida rangli doiracha va uchburchaklar orqali mos ravishda 2 va 3 rasmlarda tasvirlangan.

2-rasm. Suyuqlik aralashtirgichda ekssessa l =20 mm bo‘lganda kirish bo‘g‘ini burilish burchagining vaqt bo‘yicha o‘zgarish qonuniyati. Bu yerda: φ 1 (t) — eksperiment natijalari; Y1(x), Y2(x) — eksperiment ma’lumotlarini approksimasiyalovchi regressiya chiziqlari; ω 1 — shu bo‘g‘inning burchak tezligi

3-rasm. Suyuqlik aralashtirgichda ekssessa l =20 mm bo‘lganda chiqish bo‘g‘ini burilish burchagining vaqt bo‘yicha o‘zgarish qonuniyati. Bu yerda: φ 2 (t) — eksperiment natijalari; Y3(x)) — eksperiment ma’lumotlarini approksimasiyalovchi regressiya chiziqlari; ω 2 — shu bo‘g‘inning burchak tezligi

2 va 3 rasmdan ko‘rinib turibdiki bir sikl davomida kirish va chiqish bo‘g‘inlarining burilish burchagi to‘g‘ri chiziqli o‘sadi. Odatda turli tajribalarni o‘tkazishdan maqsad undan olingan massivlarni keyingi hisoblashlarda ishlatish uchun, tajriba ma’lumotlarini funksiya ko‘rinishida tasvirlab qo‘yish maqsadga muvofiq bo‘ladi. Agar biz tanlagan chiziq barcha tajriba nuqtalaridan o‘tsa interpolyasiya, agar o‘tmasa, u holda tajriba oraliq nuqtalarini birlashtiruvchi funksiya regressiya deyiladi. Regressiyaning ma’nosi tajriba ma’lumotlarni approksimatsiya qiladigan funksiya ko‘rinishini aniqlash va tanlangan u yoki bu analitik bog‘lanishning koeffitsientlarni topishdir. Mathcad dasturi regressiya funksiyasini tanlashda bir nechta o‘rnatilgan ikkita turdagi funksiyalarga ega. Grafikdagi tajriba ma’lumotlarining tasviridan, mexanizm kirish va chiqish bo‘g‘inlarining harakat qonuni to‘g‘ri chiziqqa yaqinligini hisobga olib, ularning regressiyasini Y(x)=C 0 +C 1 x funksiya ko‘rinishida tanladik. Eksperiment ma’lumotlarini eng sodda, boshlang‘ich yaqinlashishni talab etmaydigan, kvadrat xatolik yig‘indisini minimumga keltiradigan Y(x)=C 0 +C 1 x to‘g‘ri chiziqning line(x,y) va medfit (x,y) formulalardan foydalanib kirish bo‘g‘inining harakat qonuni uchun Y1(x), Y2(x), chiqish bo‘g‘ini uchun esa Y3(x) regressiya funksiyalarining C 0 va C 1 koeffitsientlarini Mathcad da hisoblash 4-rasmda keltirilgan. Bundan tashqari 4-rasmda tajriba ma’lumotlari to‘plami va ularni approksimasiyalovchi funksiya qiymatlari orasidagi bog‘lanishni baholash uchun hisoblangan korrelyasiya koeffitsientlari corr ham keltirilgan.

4-rasm. Mathcad dasturida eksperiment natijalarini approksimisiyalovchi regressiya funksiyalarining va korrelyasiya koeffitsientlarining hisobi.

4-rasmdan olingan eksperiment natijalarini approksimasiyalovchi regressiyaning Y1(x)=71,972x, Y2(x)=-0,042+71,954x ifoda bilan hisoblangan chiziqlari 2-rsmda, Y3(x)=-7,28+72,769x formula bilan aniqlangan chiziqlari esa 3-rasmda keltirilgan. Grafikdan ko‘rinib turibdiki eksperiment natijalari va regressiya chiziqlari ustma-ust tushgan. Buni 4-ramda hisobi keltirilgan korrelyasiya qiymati (corr=0,99) ning yuqori bo‘lishi eksperimental ma’lumotlar tanlangan va koeffitsientlari aniqlangan to‘g‘ri chiziq tenglamasi bilan juda yaxshi ifodalanishini tasdiqlaydi. Demak regressiya funksiyalaridan foydalanib sharnirli muftaning kirish φ 1 va chiqish φ 2 harakat qonunlarini qo‘yidagicha yozsak katta xato qilmagan bo‘lamiz:

Bu qonuniyatni bir marta differensiallab ularni burchak tezliklariga ega bo‘lamiz.

Sharnirli muftaning uzatish nisbati soni . Bu kattalik mexanizmning asosiy xarakteristikalaridan biri hisoblanadi. Agar mexanizm bo‘g‘inlarining istalgan holatini aniqlaydigan umumlashgan koordinata φ ma’lum bo‘lsa i(φ) funksiya uning kirish va chiqish bo‘g‘inlarini biri-biri bilan bog‘lanishini ifodalaydi [14, 15]. Mexanizm loyihalashda chiqish bo‘g‘inining harakat parametrlarini qanaqa bo‘lishi ma’lum bo‘ladi. Loyihalanayotgan mexanizmning kirish bo‘g‘inining harakt parametlari uzatish nisbati orqali aniqlanadi.

Shunday qilib, suyuqliklarni aralashtirish uchun yaratilgan “Sharnirli mufta”ning struktura sxemasiga asosan uning modeli yasaldi va harakatlana olish qobiliyati tasdiqlandi. Bu mexanizm boshqa mexanizmlardan farqli o‘laroq bitta kirish va ikkita chiqish zvenosiga ega. Uni ishlab chiqarishga tadbiq etish uchun modelning kinematikasi, dinamikasi o‘rganilib loyihalash ishlari bajarilishi kerak. Bu maqolada ekssessasi o‘zgarmas bo‘lgan modelning kirish va chiqish zvenolaridan birinchisining kinematikasi o‘rganildi. Navbatdagi tadqiqot ikkinchi chiqish zvenosining harakat qonunini o‘rganish va bu konuniyatlar ekssessaning ta’siri natijasida qanaqa o‘zgarishlarga erishishini aniqlash va ularning dinamikasiga bag‘ishlanadi.

Adabiyot:

  1. Barabash V. M., Abiev R.SH., Kulov N. N. Obzor rabot po teorii i praktike peremeshivaniya // Teoreticheskie osnovi ximicheskoy texnologii. 2018. Tom 52. № 4. S. 367–383.
  2. Mudrov A. G. Konstruksii i modelь smesheniya v apparatax s meshalkoy // Izvestiya KGASU. 2018. № 1 (43). S. 226–233.
  3. Mudrov A. G., Mardanov R.SH. Obzor issledovaniy prostranstvennыx mexanizmov s vraщatelьnыmi sharnirami // Teoriya mexanizmov i mashin. 2015. Tom 13. № 2 (26). S. 62–75.
  4. Patent № US FAP 00861. SHarnirli mufta // Toshov B. R., Kushimov F., Toshov J. B., Eshboeva Z. N. 2013 y. Byul. № 12 da nashr etilgan.
  5. Semenov YU. A. Primenenie mashin i mexanizmov s vnutrennimi vxodami // Teoriya mexanizmov i mashin. 2003. № 1. S. 30–49.
  6. Yarullin M. G., Mingazov M. R. Strukturniy sintez dvuxpodvijnogo prostranstvennogo 5R mexanizma i elementi sledyashego upravleniya // Izvestiya Samarskogo nauchnogossentra Rossiyskoy akademii nauk. 2014. Tom 16. № 6. S. 214–220.
  7. Yarullin M. G., Mingazov M. R. Kinematika xarakternix tochek rabochix zvenev prostranstvennogo 4R-mexanizma kak aktivatora protsessov peremeshivaniya // Vestnik IjGTU. 2014. № 3 (63). S. 34–38.
  8. Evgrafov A. N., Petrov G. N. Geometriya i kinematika mexanizma turbulentnogo smesitelya // Sovremennoe mashinostroenie. Nauka i obrazovanie. 2013. S. 701–708.
  9. Mudrov A. G. Issledovanie prostranstvennix mexanizmov s osoboy strukturoy // Vestnik Kazanskogo GAU. 2019. № 2 (53). S. 111–116.
  10. Semenov YU.A,, Semenova M. S. Osobennosti kinematicheskogo analiza mexanizmov s vnutrennimi vxodami // Teoriya mexanizmov i mashin. 2004. Tom 2. № 2. S. 30–39.
  11. Makarov E. Injenernie rascheti v Mathcad 15: Uchebniy kurs. — SPb.: Piter. 2011. — 400 s.
  12. Matsyuk I. N., Tretyakov V. M., SHlyaxov E. M. Analiticheskaya kinematika ploskix richajnix mexanizmov visokix klassov s pomoshyu Mathcad // Teoriya mexanizmov i mashin. 2012. Tom 10. № 1. S. 65–70.
  13. Loffe M. L. O vibore parametrov mexanizma Benneta i modelirovanie v MATLAB // Izvestiya visshix uchebnix zavedeniy. Mashinostroenie. 2016. № 2 (671). S. 11–19.
  14. Toshov B. R., Xamroev SH. G. Peremeshivanie jidkostey s izmenyayushimsya diametrom mexanicheskoy meshalki // Sbornik nauchnix trudov BNTU. Minsk. 2019. Tom 2. S. 197–203.
  15. Toshov B. R., Xamzaev A. A., Xamroev SH. G. Kinematika sharnirnoy mufti, primenyaemoy v mexanicheskoy meshalke // Molodoy ucheniy. 2017. № 1 (135). S. 89–95.
Основные термины (генерируются автоматически): BNTU, FAP, GAU, KGASU, MATLAB, выходное звено.


Ключевые слова

sharnirli mufta, tuzilish sxemasi, mexanizm modeli, kirish va chiqish zvenolari, harakat qonuni, regressiya, burchak tezlik, harakatni uzatish nisbati
Задать вопрос