Қазақстандағы урбанизация үрдісінің өзекті мәселелері | Статья в журнале «Молодой ученый»

Библиографическое описание:

Нарымбаев К. Д., Камалова Ф. Б. Қазақстандағы урбанизация үрдісінің өзекті мәселелері // Молодой ученый. — 2017. — №12.1. — С. 17-19. — URL https://moluch.ru/archive/146/41713/ (дата обращения: 17.10.2018).



Қазіргі таңда ауылдық тұрғындардың шамадан тыс қалалық мекенге көшу себебі нарықтық қоғамның қақтығысына байланысты әртүрлі мәселелерге алып келіп отыр. Яғни бұл тұрғындардың әлеуметтік экономикалық жағдайының біршама салыстырмалы деңгейін көрсетеді.

Мемлекет басшысы Н.Назарбаевтың «Қазақстан жолы -2050 Бір мақсат, Бір мүдде, Бір болашақ» атты халқына жолдауында Қазақстан халқының урбанизация деңгейін жаһандық үрдісіне орай қалалық тұрғындар үлесі барлық халықтың қазіргі 55%-нан 70%-дай деңгейге дейін өсетінің көрсетті. Қазақстанның қалалары мен елді мекендерін сапалы жолдар мен көліктің барлық түрінің жүрдек бағыттары байланыстыратын болады. Озық және бәсекеге қабілетті ұлттық білім беру жүйесін құру аяқталады. Қазақстан әлемде адамдар үшін қауіпсіз және тұруға жайлы елдің біріне айналуға тиіс – деп насихаттаған болатын [1].

Соңғы жиырма жыл ішінде қазақ қоғамының мәдени, саяси және әлеуметтік құрылымы нарықтық түрлену жағдайына байланысты үлкен өзгерістерге ұшырады. Бұл өзгерістер қоғамның барлық саларын қамти отырып, біздің алдымызға көптеген шешуін талап ететін мәселелерді әкелді. Олардың бірі ретінде XXI ғасырдың ерекшеліктерінің бірі ретінде урбанизацияны айтуға болады. Урбанизация үрдісі қандай халықтың болмасын басынан ерте ме, кеш пе өтетін құбылыс. Урбанизация – адамзатты таратып орналасудағы қалалардың рөлі мен ара салмағына байланысты қалалық өмір салтын орнату сипатындағы тарихи процесс болып табылады. Бұл әлеуметтік стратификациялық қоғамда жаңа түрлену, экономикалық таптардың деңгейі анықталуда. Бұл өз кезегінде, Қазақстандағы бірден бір маңызды әлеуметтік теңсіздік параметр ретінде байқала бастады. 2014 жылғы 1 шілдесінде еліміздегі халық саны 17 264,6 мың адамды құрады, соның ішінде қалалықтар – 9 508,4 мың немесе 55,1%, ауылдықтар – 7 756,2 мың немесе 44,9% адамды құрап отыр [2].

Осыған орай урбанизация процесі кезінде ауылға немесе қалаға алып келер оң және теріс жақтарын қарастырған жөн.

Оң қөзқарас ретінде урбанизация үрдісі экономика дамуына үлесін қосады. Егер ауылдан адамдар келсе қала тұрғындарының саны артады. Ал тұрғындар санының артуы елге түсер қаражаттың өсуіне алып келеді. Ауылдан келген адамдар қаланың көркейуіне үлес қосар болса, онда тек экономика емес қаланың техналогиялық, мәдени және саяси әл- ауқатыда өсіп өркендейді. Мысал ретінде америкалық ғалым Адам Аланның айтуы бойынша ауылда тұратын тұрғындардың тез үйреніп алу қабілеті қалалық тұрғындарға қарағанда 3 есе жоғары кетеді. 2004 жылы жүргізілген қала мен ауыл адамдарынан тест алу барысында ауыл тұрғындарының 42,5% қабілетті болып шыққан ал қала тұрғындары 39% құраған [3]. Демек ауылдық адамдар жақсы дамыған, ол айтпасада белгілі ауылдық жерлерде таза ауа, егін шаруашылығы, керемет табиғат, ауылдың экологиясы қаланың экологиясына қарағанда бірнеше есе таза. Бұл көзқарсымды қорытып кетер болсам әрине білімді адамдар қазіргі таңда өте қажет, Әрине егер қала дамитын болса, онда біз ауылдық жерлердіде дамыта аламыз.

Теріс көзқарас ретінде урбанизация үрдісінің адам өміріне алып келер кері әсерлерінде айта кеткен жөн. Яғни урбанизация экологияға зиян алып келеді. Урбанизация процесі кең ауқым алған жерлердің экологиялық жүйесі әлсірейді. Қала адамдарының саны артса адам әрекетінен шығатын антропогенді факторларда жылдам өседі. Демек экология ластанса адам денсаулығына алып келер әртүрлі зияны болады. Сонымен қатар жастар субмәдениетінің және қалалық ортаның әсері ауылдық жерде шектеулі болғандықтан ауыл жатары арасында жаға ұрпақтан жаттану, аполистік, агрессивтілік секілді процестердің дамуына кедергі келтіреді.

Урбанизация үрдісі негізінен жастар категориясына әсері басқа топтарға қарағанда айтарлықтай, бұл ең алдымен модернизациялық дамуға орай олардың үлкен қалаларға жеке мақсаттарға байланысты (оқу, жұмыс т.б ) қоныс аударумен тығыз байланысты. Елдегі тұрғындар нарықтық қозқалыстарға бейімделе алмауына байланысты және жұмысқа деген бәсекелестік секілді әр түрлі мәселелер орын алып отыр. Бұл мәселелерге сонымен қатар «монетизация» түріндегі әлеуметтік қызметтер; жұмыссыздық және қайыршылық деңгейдің өсуі; өмір сүру жағдайы және халықтық бөлінуі, әлеуметтік экономикалық инфрақұрылымының нашарлауы, ауылдық тұрғындар қалада жұмыс іздеу тапсырысының өсуі және басқада нарықтық қоғамда жарамсыз әрекеттер қосылды [4]. Сонымен қатар мемлекеттік қаржыдан және қолдаудан айрылған аграрлық сектордың қызметі және инвестиция едәуір төмен болды. Бұл факторлардың барлығы жұмыссыздық деңгейiнің орын алуына және ауылдық тұрғындардың тұрмыс сапасының нашарлауына алып келді.

Қалалар көпшілігінде алуан этносты болып келсе, ауылда бір этносты басым болып келеді. Егер, ауылды жерде дәстүрлі ұлттық мәдениеттің белгілері басым болса, ал қалада сан алуан этностардың түрлі мәдениетінің нышандарын кездестіруге болады. Қалада жоғары оқу орындары, ғылыми мекемелер, театр, филармония, көрмелер және сол сияқты сан қилы мәдениетті құру және тарату құралдарының бай қоймасы шоғырланған болса, ал ауылды жерде бұл мүмкіншіліктер шектеулі. Қай заманда, қай қоғамда да тарихи дауылдардың, төңкерістер мен сілкіністердің ауыртпалығын ауыл тартты. Қазіргі өмір сүріп отырған қоғамымыздың – өзекті мәселелерінің бірі ауыл мен қала мәселесі. Осы ауыл мен қалаға қатысты негізгі мәселе қоғамымыздағы урбанизация процесі [5].

Қорыта айтқанда, қазіргі Қазақстан қоғамының дамуында урбанизация құбылысына үлкен мән беру керек. Урбандалудың қазіргі әсерінен елімізде үлкен – үлкен қалалық агломерация пайда бола бастады, ал кейбір ауылдар халықтан босап қалды. Бұл мәселеге мемлекетте араласып, реттеу тетіктерін іске қосқаны жөн болар еді. Қазақстан жері кең байтақ, ал онымен салыстыра қарағанда халқының саны аз. Мұның өзі халықтың қайта қоныстану үлгілерін жоспарлауды қажет етеді. Ауыл мен қаланың өзара байланысын жан-жақты зерттеу орынды. Әсіресе стихиялы түрде жүріп жатқан осы процесске мәдени-әлеуметтік, әлеуметтік-философиялық тұрғыдан талдау жасау алда тұрған маңызды шаралардың бірі.Қазақ қанша қалалық мәдениетті бойына сіңіргенімен оны өзінің менталитетіне сәйкестендіріп қабылдауы қажет. Ал дәстүрлі мәдениет ошағы – ауыл.

Әдебиет:

  1. Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан халқына Жолдауы. 17 қаңтар, 2014 жыл.
  2. Қазақтан Республикасының Статистика агенттігі.
  3. Харви Д. Урбанизация капитала. / Пер.В.А. Вагина. D. Harvey The Urban Experience. – Oxford: Blackwell, 1989.
  4. Аликбеков Н.Б. Қазақстандағы урбанизация үрдісінің өзіндік ерекшкліктері // Философия тарихы: классика және қазіргі уақыт. Екінші Қасымжанов оқулары: Қожамқұлов Т.А., Мансуров З.А. – Алматы, 2005. – 325 б. - 25 б.
  5. Урбанизация: Қазақстан осы үрдіс халықтың қайта қоныстануына ұласуда // Егемен Қазақстан. – 2003. - 23 шілде.
Основные термины (генерируются автоматически): урбанизация, мена, сан.


Похожие статьи

Актуальные направления бизнеса в рамках стрит-ритейла на...

Ключевые слова: коммерческая недвижимость, жилой комплекс, качество жизни, шаговая доступность, стрит-ритейл, градостроительство, городская среда.

Гигиеническая оценка хозяйственно-питьевого водоснабжения...

Гигиеническая оценка качества питьевой воды. урбанизация, окружающая среда, водоисточник, питьевая вода, водопотребление, распределительная сеть, контрольные точки...

Некоторые предложения по озеленению учреждений...

Озеленение территорий учреждений здравоохранения преследует цель создания благоприятных условий для отдыха и восстановления здоровья больных.

Решение проблем экологии путем организации мобильных систем...

Быстрая, можно даже сказать, скоростная урбанизация, как глобальная проблема, появилась несколько десятков лет назад...

Бездомные собаки как компонент урбанизированных территорий

В статье рассмотрена одна из экологических проблем урбанизированных территорий – большое количество бездомных собак.

Сравнение показателей МЭД на территории городов...

урбанизация, радиоэкологическая съемка, радиоактивность, естественный и искусственный радиационный фон, радиометры, дозиметры и измерения ионизирующих излучений.

Научный журнал «Молодой ученый» №12 (146) март 2017 г.

Қазақстандағы урбанизация үрдісінің өзекті мәселелері.

Стив Возняк родился в 11 августа 1950 года в Сан-Хосе, США.

Обсуждение

Социальные комментарии Cackle

Похожие статьи

Актуальные направления бизнеса в рамках стрит-ритейла на...

Ключевые слова: коммерческая недвижимость, жилой комплекс, качество жизни, шаговая доступность, стрит-ритейл, градостроительство, городская среда.

Гигиеническая оценка хозяйственно-питьевого водоснабжения...

Гигиеническая оценка качества питьевой воды. урбанизация, окружающая среда, водоисточник, питьевая вода, водопотребление, распределительная сеть, контрольные точки...

Некоторые предложения по озеленению учреждений...

Озеленение территорий учреждений здравоохранения преследует цель создания благоприятных условий для отдыха и восстановления здоровья больных.

Решение проблем экологии путем организации мобильных систем...

Быстрая, можно даже сказать, скоростная урбанизация, как глобальная проблема, появилась несколько десятков лет назад...

Бездомные собаки как компонент урбанизированных территорий

В статье рассмотрена одна из экологических проблем урбанизированных территорий – большое количество бездомных собак.

Сравнение показателей МЭД на территории городов...

урбанизация, радиоэкологическая съемка, радиоактивность, естественный и искусственный радиационный фон, радиометры, дозиметры и измерения ионизирующих излучений.

Научный журнал «Молодой ученый» №12 (146) март 2017 г.

Қазақстандағы урбанизация үрдісінің өзекті мәселелері.

Стив Возняк родился в 11 августа 1950 года в Сан-Хосе, США.

Задать вопрос